Rubbing cream onto eczema sufferer's hand

Atopowe zapalenie skóry (AZS) u dzieci i niemowląt

1. Co to jest Atopowe Zapalenie Skóry?
2. Pierwsze objawy AZS u dzieci
3. Jakie są przyczyny Atopowego Zapalenia Skóry u dzieci?
4. Czy AZS jest zakaźne?
5. Zapobieganie AZS u niemowląt
6. Pomoc w walce z AZS u niemowląt
7. Jak pielegnować skórę dziecka z AZS?
8. Fakty i mity o atopowym zapaleniu skóry u dzieci
Mit 1. Czy atopowe zapalenie skóry jest chorobą pochodzenia wyłącznie środowiskowego?
Mit 2. Cz atopowe zapalenie skóry to choroba wyłącznie dziecięca?
Mit 3. Czy dzieci chore na atopowe zapalenie skóry wymagają izolacji?
Mit 4. Czy relacje w rodzinie nie mają wpływu na przebieg atopowego zapalenia skóry u dziecka?
Mit 5. Czy żeby pomóc dziecku z atopowym zapaleniem skóry wystarczy jeden lekarz?
Mit 6. Czy leczenie atopowego zapalenia skóry u dzieci polega wyłącznie na stosowaniu leków?
9. 5 zabiegów, które pomogą maluszkowi z AZS
Kąpiel
Środki przeciwświądowe
Wilgotne opatrunki
Leki antyhistaminowe i sterydy
Odpowiednia dieta
10. Jak dbać o atopową skórę dziecka jesienią, zimą i latem

Co to jest Atopowe Zapalenie Skóry?

Atopowe Zapalenie Skóry (AZS) jest chorobą występującą w każdym wieku, choć zdecydowanie najczęściej notuje się ją u niemowląt i dzieci. Według szacunków organizacji zdrowotnych na świecie na AZS choruje około 20% dzieci i od 1% do 3% osób dorosłych. Jest to schorzenie uznawane za jeden z najpoważniejszych problemów dermatologiczno-alergicznych.

Pierwsze objawy AZS u dzieci

Pierwsze objawy choroby pojawiają się przed szóstym miesiącem życia dziecka, a u większości chorujących przed ukończeniem pierwszego roku. Według analiz lekarskich dzieci, u których wystąpiło AZS, w 90 proc. przypadków zachorowały przed piątym rokiem życia. Choroba ta występuje znacznie częściej u dziewczynek, jednak to chłopcy przechodzą ją znacznie ciężej.

Nadmiernie wysuszona skóra, zaczerwienienie i silny świąd to pierwsze sygnały, które powinny zaniepokoić rodziców, ale w zależności od wieku dziecka obraz choroby może się różnić.

U niemowlaków i dzieci do drugiego roku życia zmiany w postaci wysypki rumieniowo-wysiękowej (zaczerwienienienie, grudki, pęcherzyki) występują przede wszystkim na owłosionej skórze głowy i na twarzy: czole i policzkach.

Między 3 a 12 rokiem życia zmiany skórne występują w zgięciach łokci, pod kolanami, oraz na grzbietach rąk i stóp. W fazie ostrej są to ogniska rumieniowe, pokryte grudkami i pęcherzykami. W fazie przewlekłej skóra staje się zgrubiała i szorstka (lichenifikacja), łuszczy się. Może dochodzić do wtórnych nadkażeń powodujących nadżerki.

U nastolatków zmiany mogą obejmować duże powierzchnie skóry.

W przypadku wystąpienia powyższych objawów, należy zgłosić się do lekarza. Diagnoza stawiana jest na podstawie kryteriów diagnostycznych (najważniejsze z nich to: świąd skóry; charakterystyczna lokalizacja zmian skórnych- w zależności od wieku; przewlekły i nawrotowy przebieg; dodatni wywiad w kierunku rodzinnej atopii; suchość skóry; świąd podczas pocenia; rogowacenie przymieszkowe bądź rybia łuska [2]). Ze względu na alergiczny charakter AZS lekarz zleci wykonanie punktowych testów skórnych (u dzieci powyżej 4 roku życia) lub badanie krwi na poziom przeciwciał IgE.

Jakie są przyczyny Atopowego Zapalenia Skóry u dzieci?

W rozwoju choroby ogromną rolę odgrywają predyspozycje genetyczne, ryzyko pojawienia się AZS w sytuacji, gdy chorują oboje rodzice sięga nawet 70 % [2]. Ale równie ważne są czynniki środowiskowe, które działają jak wyzwalacze i powodują, że choroba „ujawnia się” lub zaostrza. Do czynników środowiskowych możemy zaliczyć: alergeny (roztocza, kurz, pyłki roślin, alergeny pochodzenia zwierzęcego i grzybiczego, alergeny pokarmowe), a także zanieczyszczenie środowiska, warunki klimatyczne, stres. Ryzyko zwiększa też zaprzestanie karmienia piersią przed ukończeniem 4 m-ca życia dziecka[4].

O ile z predyspozycjami genetycznymi trudno walczyć, to czynniki wyzwalające można kontrolować - przynajmniej w pewnym zakresie. Ważne jest ograniczenie kontaktu z alergenami określonymi podczas testów i unikanie stresu. Ubrania dzieci cierpiących na AZS powinny być wykonane z przewiewnych tkanin i prane w hipoalergicznych proszkach.

Jednak ponieważ przyczyny AZS nie są dobrze znane, leczenie przyczynowe nie jest możliwe [2] i zasadnicze znaczenie ma właściwa pielęgnacja skóry.

Czy AZS jest zakaźne?

Atopowe zapalenie skóry nie jest chorobą zakaźną. Nie ma ryzyka zachorowania nawet przy bliskim kontakcie z osobą chorą. Dlatego, jeśli niemowlę lub dziecko cierpi na to schorzenie nie trzeba stosować w domu specjalnych środków ostrożności, ani ograniczać kontaktów z innymi dziećmi czy dorosłymi.

Zapobieganie AZS u niemowląt

Jeżeli w rodzinie występowały przypadki tego schorzenia już na wczesnym etapie niemowlęctwa warto stosować środki zapobiegawcze. Lekarze zalecają jak najdłuższe karmienie naturalne. Jest to jedna z najskuteczniejszych metod zapobiegawczych.

Warto ograniczyć występowanie alergenów pochodzących od zwierząt oraz roztoczy. Nie należy też narażać dziecka na występowanie dymu tytoniowego.

Pomoc w walce z AZS u niemowląt

Głównym i najbardziej uciążliwym objawem AZS jest świąd. Aby uniknąć jego występowania warto stosować profilaktykę. Czynniki wywołujące AZS są różnorodne. Osoby, u których stwierdzono występowanie tej jednostki chorobowej powinny unikać przegrzewania organizmu i pocenia, a więc nadmiernego wysiłku fizycznego, przebywania w gorących pomieszczeniach, a czasem nawet jedzenia ostrych potraw. Małe dzieci powinny być ubierane „na cebulkę”, aby ograniczyć przegrzewanie i pocenie prowadzące do występowania swędzenia.

Jeżeli wybieramy się z niemowlęciem lub dzieckiem na basen, powinniśmy unikać tych z silnie chlorowaną wodą i skierować się raczej do zbiorników z naturalnie czystą wodą lub z wodą ozonowaną.

Należy unikać odzieży wełnianej, a także mniej delikatnych tkanin, które mogą podrażniać skórę. Również pranie powinno odbywać się w środkach przeznaczonych dla alergików czy przy użyciu płatków mydlanych. Konieczne jest dokładne płukanie tkanin i unikanie stosowania wybielaczy i środków zapachowych.

Równie ważna jest odpowiednia temperatura pomieszczeń. Uważa się, że idealne jest utrzymywanie temperatury na poziomie 18-20 stopni Celsjusza i wilgotności 70-80 proc. Pomieszczenia, gdzie przebywa chory powinny być czyste i pozbawione dymu papierosowego. W miastach, warto stosować nawilżacze lub oczyszczacze powietrza, bowiem również smog może być przyczyną podrażniania skóry osoby cierpiącej na AZS. Jeśli to możliwe, warto też ograniczyć stres, który prowadzi do nasilenia objawów choroby.

Jak pielęgnować skórę dziecka z AZS?

Związany z AZS silny świąd jest szczególnie trudny do zniesienia dla dzieci. Może powodować rozdrażnienie, niepokój, a nawet bezsenność, co wywołuje dodatkowy stres, mogący skutkować zaostrzeniem objawów. Dodatkowo, świąd prowokuje rozdrapywanie, co prowadzi do wtórnych nadkażeń. Dlatego zredukowanie świądu i zaczerwień jest niezwykle ważne.

Kurację odbudowującą należy rozpocząć jak najwcześniej, stosując preparaty uzupełniające warstwę lipidową naskórka, która chroni przed nadmiernym wysuszaniem, zapobiega uszkodzeniom i regeneruje skórę. Doskonałym rozwiązaniem będą preparaty zwierające lipdy lamelarne LLT, posiadające blaszkowatą strukturę i tym samym najbardziej zbliżone do lipidów naturalnie występujących w przestrzeniach międzykomórkowych ludzkiego naskórka. Dzięki swojej budowie wpasowują się one w uszkodzoną warstwę ochronną, odbudowując ją. Zregenerowana warstwa ochronna zapobiega utracie wilgotności i przenikaniu szkodliwych czynników do organizmu.

Oprócz właściwości ochronnych dobrze dobrany preparat powinien zawierać lipidy nawilżające i składniki stymulujące regenerację takie, jak dekspantenol. Na rynku dostępne są kremy łagodzące świąd i zaczerwienienia, a także odbudowujące warstwę ochronną i zapewniające nawilżanie, które można stosować u niemowląt już od pierwszych dni życia.

Załagodzenie zmian poprzez odpowiednie nawilżanie i natłuszczanie skóry przynosi ulgę, pomaga zapobiegać zaostrzeniu się objawów. Warto pamiętać, że wysuszenie i uszkodzenia mogą doprowadzić do ostrzejszych stanów zapalnych, kiedy to wymagane będzie leczenie preparatami sterydowymi.

Częścią odpowiedniej pielęgnacji są także kąpiele z zastosowaniem odpowiednich środków myjących. Należy pamiętać, aby nie pocierać skóry dziecka ręcznikiem, a jedynie delikatnie go przykładać, by ją osuszyć.

Fakty i mity o atopowym zapaleniu skóry u dzieci

Uważa się, że w krajach wysoko uprzemysłowionych występuje u 15-20 proc. populacji dziecięcej. W ciągu ostatnich kilkunastu lat obserwuje się wzrost liczby zachorowań1. Dlatego też chcemy przybliżyć temat AZS, jednocześnie rozprawiając się z mitami, jakie funkcjonują na temat tej, coraz powszechniej występującej, choroby.

Mit 1. Czy atopowe zapalenie skóry jest chorobą pochodzenia wyłącznie środowiskowego?

Atopowe zapalenie skóry jest chorobą o złożonej etiologii, co oznacza że przyczyny jego powstawania są wielorakie. Decydującą rolę odgrywają jednak czynniki dziedziczne, ponieważ zdecydowanie najwięcej zachorowań obserwuje się w rodzinach z dodatnim wywiadem alergicznym. Jeżeli oboje rodzice mają jakąkolwiek chorobę z kręgu atopii (AZS, astma alergiczna, alergiczny nieżyt nosa), to istnieje 70 proc. szansy, że ich dzieci będą miały również objawy tych chorób.

Bardzo duży wpływ na ujawnienie się AZS mają jednak również czynniki środowiskowe. W krajach wysoko uprzemysłowionych notuje się wyższy wskaźnik zachorowań. Spowodowane jest to zarówno zanieczyszczeniem środowiska, jak i rodzajem spożywanych pokarmów. Jeszcze kilkanaście lat temu nie obserwowano w Polsce uczulenia na kukurydzę, soję, czy owoce morza. Obecnie są to jedne z częstszych alergenów u dzieci2.

Mit 2. Czy atopowe zapalenie skóry to choroba wyłącznie dziecięca?

Atopowe zapalenie skóry może być chorobą trwającą całe życie. Na szczęście, nie u wszystkich pacjentów objawy utrzymują się tak długo. Największe nasilenie objawów obserwuje się w okresie niemowlęcym i wczesnodziecięcym. W późniejszych okresach objawy mogą nie występować nawet przez kilka lat lub być niewielkie. Po okresie dojrzewania choroba utrzymuje się tylko u około 10-15 proc. chorych, czyli 85-90 proc. dzieci wyrasta z AZS. U około 20 proc. dzieci z AZS rozwija się astma oskrzelowa.

Badania pokazują, że częstość występowania AZS w pierwszych 2 latach życia wynosi 20,1 proc.; 4,8 proc. u niemowląt do 3. miesiąca życia; 8,7 proc. u niemowląt do 6. miesiąca życia oraz 13 proc. u niemowląt do 12. miesiąca życia3.

Mit 3. Czy dzieci chore na atopowe zapalenie skóry wymagają izolacji?

Ten mit jest szczególnie szkodliwy i wymaga obalenia. Do prawidłowego rozwoju dziecka potrzebny jest mu kontakt z rówieśnikami i innymi osobami spoza rodziny. Choroba nie jest przeciwwskazaniem dla utrzymywania takich kontaktów. Zdarza się, że rodzice dzieci chorych mają tendencje do zamykania się na bodźce zewnętrzne z obawy przed nasileniem objawów choroby – to duży błąd.

Warto pamiętać, aby umożliwiać dzieciom kontakt z rówieśnikami i „światem zewnętrznym” poprzez zapraszanie innych dzieci, niekoniecznie chorych, do domu, uczestniczenie w imprezach okolicznościowych w przedszkolu czy szkole (np. urodziny, bale), korzystanie z zajęć dodatkowych (np. sport, zajęcia edukacyjne)4.

Mit 4. Czy relacje w rodzinie nie mają wpływu na przebieg atopowego zapalenia skóry u dziecka?

Zdecydowanie nieprawda. Większa liczba przykrych, obciążających wydarzeń o charakterze stresowym pociąga zwykle za sobą zakłócenia więzi w rodzinie – zjawiska te łączy ze sobą typowe sprzężenie zwrotne. Niekorzystne odnoszenie się do siebie w rodzinie może być przyczyną wielu silnie stresogennych wydarzeń, które z kolei mogą wyzwalać bądź zaostrzać objawy psychosomatyczne.

W literaturze psychologicznej od dawna rozważany jest problem wpływu rodziny i rodziców zarówno na proces powstawania choroby, jak i leczenia. Taylor proponuje tzw. model biopsychospołeczny, w którym kondycja fizyczna zarówno wpływa, jak i jest modyfikowana przez stan psychiczny, kiedy stosunki dziecka ze znaczącymi dla niego osobami (czyli rodzicami) stanowią fundamenty jego zdrowia fizycznego i emocjonalnego5.

Mit 5. Czy żeby pomóc dziecku z atopowym zapaleniem skóry wystarczy jeden lekarz?

Atopowe zapalenie skóry wymaga kompleksowego leczenia przez wielu specjalistów. Rodzice dzieci chorych na AZS korzystają z pomocy alergologa, dermatologa, lekarza pediatry, a także, niestety rzadziej, dietetyka i psychoterapeuty. Zgłaszają się też do psychologa, gdy zachowanie dziecka zaczyna ich niepokoić.

Należy stale obserwować czy dziecko nie staje się agresywne, płaczliwe, wycofane lub ma problemy w szkole czy przedszkolu, nie może zaaklimatyzować się w grupie, ma problemy w nauce. W takim przypadku profesjonalista może pomóc zrozumieć, co dzieje się z dzieckiem i odpowiedzieć na pytanie, czy jego zachowania związane są bezpośrednio z chorobą czy też z naturalnymi zmianami rozwojowymi6.

Mit 6. Czy leczenie atopowego zapalenia skóry u dzieci polega wyłącznie na stosowaniu leków?

Choć leki są kluczowym elementem terapii, to coraz więcej uwagi poświęca się również roli diety. Istotą leczenia dietetycznego jest dieta eliminacyjna polegająca na czasowym usunięciu szkodliwego pokarmu z diety osoby chorej, z jednoczesnym wprowadzeniem składników zastępczych o równoważnej wartości odżywczej w miejsce eliminowanego pokarmu lub grupy pokarmów.

Lecznicza dieta eliminacyjna musi być pełnowartościowa, dostosowana jakościowo i ilościowo do wieku chorego. Powinna być oparta o produkty naturalne bez dodatku konserwantów, sztucznych barwników i innych substancji poprawiających smak i zapach potraw. Dlatego w diecie dziecka z AZS powinny być stosowane krajowe, sezonowe produkty. Importowane warzywa i owoce, zwłaszcza te transportowane z dalekich stron świata, są konserwowane lub utrwalane substancjami, które nie są korzystne dla dzieci, a szczególnie dla dzieci z AZS.

5 zabiegów, które pomogą maluszkowi z AZS

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to choroba, która potrafi znacząco utrudnić życie niemowlęcia i małego dziecka. Podstawowy objaw, jakim jest przesuszenie skóry i idący za nim uciążliwy świąd może zakłócać sen, prowadzi do stresu i uporczywego drapania, które może przerodzić się w trudny do zwalczenia nawyk.

Dlatego AZS wymusza na chorych specjalny tryb życia. Na skutek nieprawidłowego metabolizmu lipidów naskórka, skóra jest pozbawiona naturalnej bariery ochronnej. Stąd często jest przesuszona i wymaga odpowiedniego traktowania.

Kąpiel

Odpowiednia kąpiel może stanowić wielką ulgę dla małych pacjentów chorych na AZS. Dzięki działaniu nawilżającemu, a także przez spłukiwanie alerganów i substancji drażniących przynoszą one bardzo dobre efekty. Aby przyniosła oczekiwane efekty, należy jednak przestrzegać kilku istotnych reguł.

Temperatura wody powinna być zbliżona do temperatury ludzkiego ciała, choć nieco niższa – około 30-36 stopni Celsjusza. Sama kąpiel nie powinna trwać zbyt długo, ponieważ przebywanie w wodzie dłużej niż 5-10 minut może prowadzić do wysuszania skóry. W czasie takiej pielęgnacji nie należy używać mydeł i żeli z substancjami zapachowymi. Zalecane jest używanie specjalnych środków myjących dla alergików. Pod koniec kąpieli warto dodać do wody emulsję, która pomoże utrzymać elastyczność skóry. Podczas osuszania ciała dziecka należy unikać tarcia i być jak najdelikatniejszym.

Po kąpieli skórę dziecka należy posmarować kremami nawilżającymi. Ich efekt będzie się utrzymywał około 6 godzin.

Środki przeciwświądowe

Najszybszym sposobem na ograniczenie świądu jest stosowanie specjalnych środków zawierających mentol, kamforę lub mocznik. Ich stosowanie powoduje spadek temperatury ciała i powoduje uczucie natychmiastowej ulgi. Z uwagi na możliwość podrażnienia, powinny być stosowane za zgodą lekarza. Mocznik to naturalny składnik organizmu, który nie wywołuje reakcji alergicznych. Stosowany w niewielkim stężeniu nie jest drażniący i ma działanie nawilżające.

Wilgotne opatrunki

Prostym sposobem na przyniesienie ulgi maluchowi cierpiącemu na AZS jest stosowanie wilgotnych opatrunków. Ich podstawowym celem jest chłodzenie skóry przez odparowywanie wody, a przez to zmniejszenie uczucia swędzenia.

Podczas stosowania wilgotnych opatrunków zwiększa się także nawilżanie skóry, która staje się bardziej miękka i lepiej przyjmuje leki. Opatrunek stanowi też naturalną przeszkodę ograniczającą drapanie swędzących miejsc.

Warto pamiętać, że ta metoda nie powinna być stosowana stale, bowiem może prowadzić do wystąpienia objawów ubocznych. Używanie mokrych opatrunków warto skonsultować z lekarzem.

Leki antyhistaminowe i sterydy

U większości dzieci choroba zanika najpóźniej pod koniec okresu dojrzewania. W tym czasie występują okresy, kiedy jest ona niemal nieodczuwalna, a są też fazy jej zaostrzenia. Wtedy stosuje się leczenie specjalistyczne zależne od wieku dziecka i stanu jego skóry. Jeśli dokuczliwe jest tylko swędzenie, zalecane są głównie leki przeciwhistaminowe. Jeśli zmiany skórne są ostre, konieczne może być miejscowe podanie sterydów, które złagodzą stan zapalny.

Odpowiednia dieta

Jeśli twoje dziecko choruje na AZS, spożywanie niektórych produktów (np. nabiału, jajek, czekolady) może powodować zaostrzenie objawów. Dlatego warto skonsultować się z alergologiem i ustalić, co dziecko powinno jeść, a czego unikać. Lekarz może zadecydować o wprowadzeniu diety eliminacyjnej, dzięki której możesz zaobserwować, na które produkty dziecko reaguje najgorzej. Oczywiście to proces, który trwa, i nie przyniesie natychmiastowej poprawy. Warto jednak o nim pamiętać, ponieważ dzięki przestrzeganiu odpowiedniej (niekoniecznie bardzo restrykcyjnej) diety objawy AZS mogą być mniej dokuczliwe.

Jak dbać o atopową skórę dziecka jesienią, zimą i latem

Oprócz leczenia, niezwykle ważna jest pielęgnacja skóry atopowej, szczególnie u dzieci. Odpowiednio dobrane kosmetyki (w zależności od pory roku), zdecydowanie ułatwią leczenie, złagodzą objawy i przyniosą ulgę najmłodszym. Leczenie zewnętrzne opiera się głównie na wykorzystaniu glikokortykosteroidów, inhibitorów kalcyneuryny, antybiotyków, leków przeciwgrzybiczych i przeciwwirusowych4.

Objawy AZS zaostrzają się przede wszystkim jesienią. Dermatolodzy zaobserwowali, że wraz z nadejściem chłodnych dni, dzieci zaczynają odczuwać większe dolegliwości, niż latem. Cieplejsze ubrania, włączone ogrzewanie, czy zmiana diety – wszystko to wpływa na pogłębienie dyskomfortu.

Objawy atopowego zapalenia skóry w okresie jesieni i zimy często zaostrzają się również ze względu na zmienną pogodę – deszcz, śnieg, wiatr. W ciągu dnia różnice temperatur są zwykle wysokie, przez co skóra chorego dziecka jest jeszcze bardziej przesuszona. Po wyjściu z ciepłego pomieszczenia na zewnątrz, skóra może być zaczerwieniona. Zbyt ciepło ubrane dziecko w czasie spaceru może się spocić. Pot jest jednym z czynników silnie zaostrzających zmiany skórne oraz nasilających swędzenie. Aby temu zapobiec, malca najlepiej ubierać na cebulkę, by móc zdjąć dodatkową odzież, przy wzroście temperatur w godzinach południowych.

Jedną z częstych dolegliwości w fazie zaostrzenia objawów AZS jest uczucie swędzenia. W takim przypadku, konieczna jest szybka interwencja lekarza, bo domowe sposoby mogą być już mało skuteczne. Podczas drapania, w uszkodzone miejsca na skórze wnikają bakterie i zanieczyszczenia, a to z kolei prowadzić może do infekcji. Leczenie zależy od wieku dziecka, a zwykle opiera się stosowaniu maści przeciwzapalnych (składnikiem aktywnym są sterydy). Oprócz dokładnego przestrzegania zaleceń lekarza, należy szczególnie dbać o higienę dziecka – czyste ręce oraz krótko obcięte paznokcie zmniejszą ryzyko nadkażenia skóry bakteriami.

Bibliografia

„Atopowe zapalenie skóry. Poradnik dla rodziców” praca zbiorowa pod redakcją Ryszarda Kurzawy

„Dieta w chorobach skóry” pod redakcją Waldemara Placka

Elżbieta Waszczykowska, Atopowe zapalenie skóry – postępowanie lecznicze. Przegląd Alergologiczny 2004, nr 1, s. 24-29

Ruszkowska Lidia (2012) Atopowe zapalenie skóry (AZS), Halo! Atopia. Sezon 2, s. 1.

Ruszkowska Lidia (2012) Atopowe zapalenie skóry (AZS), Halo! Atopia. Sezon 2, s. 2.

Atopowe zapalenie skóry u dzieci. Praktyczny poradnik (2012) Warszawa: Fundacja Alabaster, s. 41.

Bartoszek Barbara (2010) Atopowe zapalenia skóry (AZS) jako choroba psychosomatyczna. Analiza badań, [w:] O. Gorbaniuk, B. Kostrubiec-Wojtachno (red), Studia z Psychologii w KUL, tom 16, Lublin: Wyd. KUL, . 69-70.

Atopowe zapalenie skóry u dzieci. Praktyczny poradnik (2012) Warszawa: Fundacja Alabaster, s. 40.

Atopowe zapalenie skóry u dzieci. Praktyczny poradnik (2012) Warszawa: Fundacja Alabaster, s. 22-28.

Lidia Ruszkowska, „Atopowe zapalenie skóry (AZS)”, Halo! Atopia, str. 1

Zespół Fundacji Alabaster, „Atopowe zapalenie skóry u dzieci. Praktyczny przewodnik”, str. 5

Lidia Ruszkowska, „Atopowe zapalenie skóry (AZS)”, Halo! Atopia, str. 2

Alicja Karney, Atopowe zapalenie skóry u dzieci, „Praktyczny poradnik”